اسلوب هدایت‌گری حکیمانه در اسرار التوحید (بررسی اسلوب حکیم و کارکردهای آن در اسرار التوحید)

نوع مقاله : بلاغی

نویسندگان

1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبانها، دانشگاه اراک، اراک، ایران.

2 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبانها، دانشگاه اراک، اراک، ایران.

10.22091/jls.2026.17024.1833

چکیده

اسلوب حکیم از مباحث مهم بلاغت کلاسیک است که معمولاً در چارچوب عدول از پاسخ مستقیم تعریف می‌شود، پژوهش حاضر با هدف تبیین شیوه‌های تحقق اسلوب حکیم و واکاوی نقش تربیتی آن در کتاب اسرارالتوحید انجام شده است. اسرارالتوحید را باید یکی از مناسب‌ترین متون عرفانی برای مطالعه اسلوب حکیم دانست؛ زیرا شخصیت ابوسعید در این کتاب بیشتر از طریق شیوه پاسخ دادن و نحوه مواجهه با مخاطب معرفی می‌شود، نه صرفاً از طریق تعالیم نظری. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش‌هاست که؛ اسلوب حکیم در اسرارالتوحید، به چه شیوه‌هایی نمود یافته است؟ چه کارکردهای معنایی، معرفتی و تربیتی دارد؟ و چگونه در هدایت مخاطب و تثبیت مرجعیت معنوی شیخ ابوسعید، نقش ایفا می‌کند؟  یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اسلوب حکیم در این اثر تنها در سطح زبان باقی نمی‌ماند و در تعامل با بافت موقعیتی و نوع مخاطب معنا می‌یابد. شیوه‌های اصلی تحقق این اسلوب در این کتاب شامل جابه‌جایی دال و مدلول، بازتعریف مفاهیم بنیادین و کنش‌مندی رفتاری است. همچنین، تحلیل کارکردها حاکی از آن است که پاسخ‌های خلاف انتظار ابوسعید با سه هدف عمده بیدارگری و تنبه معنوی، اصلاح نگرش و بازسازی فهم مخاطب و تثبیت مرجعیت معنوی شیخ به کار رفته‌اند. در واقع، ابوسعید با شکستن انتظار زبانی سائل، کانون توجه او را از ظاهر امور به حقیقت باطنی معطوف می‌سازد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که در اسرارالتوحید، گفت‌وگو از سطح تبادل اطلاعات فراتر رفته و به فرایندی فعال برای هدایت درونی سالک تبدیل شده است؛ امری که ظرفیت‌های تازه‌ای را برای بازخوانی بلاغت در متون صوفیانه آشکار می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Wise Guiding Discourse in Asrār al-Tawḥīd: A Study of Uslūb al-Ḥakīm and Its Functions

نویسندگان [English]

  • Hojjat allah Omidali 1
  • Parastoo Asadi 2
1 Associate Professor of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Languages, Arak University, Arak, Iran
2 Master’s student of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Languages, Arak University, Arak, Iran.
چکیده [English]

In classical rhetoric, uslub al-hakim, or the wise response, involves departing from the apparent requirements of an utterance and redirecting a response toward a more appropriate meaning. This study examines its forms and functions in Asrar al-Tawhid through three questions: How does this device appear in the work? What semantic, epistemic, and educational functions does it perform? How does it contribute to guiding the audience and establishing Abu Saʿid Abu al-Khayr’s spiritual authority? Using a descriptive–analytical method and library research, the study interprets relevant anecdotes and dialogues. The findings identify three modes: shifting the relationship between signifier and signified, redefining fundamental concepts, and communicative action through behavior. Their principal functions are spiritual awakening and admonition, the revision of attitudes and understanding, and the consolidation of the shaykh’s authority. By connecting language, behavior, and situational context, the wise response turns dialogue into a process of mystical education and active participation in interpretation.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Uslūb al-Ḥakīm
  • Asrār al-Tawḥīd
  • Abū Saʿīd Abū al-Khayr
CAPTCHA Image