گره‌خوردگی استعاره‌های مفهومی و بلاغی، و جهان‌بینی جوینی در مرثیه‌های تاریخ جهانگشای

نوع مقاله : بلاغی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

2 استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

3 استادیار زبان و ادبیات فارسی ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

10.22091/jls.2026.16341.1813

چکیده

در نثر تاریخ جهانگشای عطاملک جوینی، شبکه‌ای از تصویرپردازی‌های استعاری، روایت حملۀ مغول را از طریق تعامل دیالکتیکی دو گونۀ استعارۀ مفهومی و بلاغی سامان می‌بخشد. پژوهش حاضر با روش تحلیل گفتمان شناختی‑بلاغی و تکیه بر آرای لیکاف و جانسون (استعارۀ مفهومی)، هرمان (هدایت روایت) و نظریۀ «مجاز مفهومی» به‌عنوان زیرساخت پیوند این دو نظام استعاری نشان می‌دهد که برخلاف تمایز کارکردیِ این دو، هم‌نشینی مجاورتیِ حوزه‌ها (بر اساس نظریۀ مجاز مفهومی) امکان کانالیزه‌شدن معنا را فراهم می‌آورد. هدف این پژوهش، تبیین سازوکاری است که جوینی به‌کمک آن روایت تاریخی را فراتر از گزارشگری صرف به بیانی تأملی و تقدیرگرا بدل می‌سازد. یافته‌ها نشان می‌دهد استعاره‌های مفهومی در چهار حوزۀ اصلی «تهاجم = نیروهای جبری طبیعت»، «روزگار = نمایش فریبنده»، «جامعه = بدن بیمار» و «دشمن = درندگان و هیولاها» ساختار شناختی روایت را سازمان می‌دهند. در مقابل، استعاره‌های بلاغی (تصویری، تجسیمی و تشخیص) این چارچوب را به لحنی عاطفی و مرثیه‌گون تبدیل می‌کنند. مجاورت مفهومیِ حوزه‌های مبدأ و مقصد در این دو نظام، به‌عنوان «کانال‌های معنایی»، انتقال تدریجی معنا و برجسته‌سازی نگرش جبری نویسنده را ممکن می‌سازد. در نهایت، استعاره در این اثر، نظامی شناختی‑بلاغی است که با طبیعی‌سازی خشونت، کاهش عاملیت انسانی، و ایجاد همدلی عاطفی همراه با تسلیم‌سازی شناختی، روایت تاریخی را به ابزاری ایدئولوژیک برای بازتولید اندوهی جبرباورانه تبدیل می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Interweaving of Conceptual and Rhetorical Metaphors, and Jovayni’s Worldview in the Elegies of Tarikh-i Jahangushay

نویسندگان [English]

  • Maryam Mirzaei Hormozdabadi 1
  • Hosein Aghahoseini 2
  • Omid Zakerikish 3
1 PhD Student in Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
2 Professor of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
3 Assistant Professor of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده [English]

This article investigates the interaction between two distinct yet complementary metaphorical systems in Ata-Malik Juvayni’s historical prose. Drawing on Lakoff and Johnson’s Conceptual Metaphor Theory, David Herman’s cognitive narratology (specifically narrative steering), and conceptual metonymy, this study demonstrates how domain contiguity channels meaning, enabling Juvayni to transfigure historical reportage into a reflective, fatalistic narrative. The findings reveal that conceptual metaphors across four primary target domains—Invasion = Uncontrollable Natural Forces, Fortune/Time = A Deceptive Spectacle, Society = A Diseased Body, and The Enemy = Monstrous Predators—shape the narrative’s cognitive architecture. Concurrently, rhetorical metaphors (pictorial, reifying, and personifying) infuse this framework with an elegiac, emotionally charged tone. Ultimately, metaphor functions here as a dual cognitive-rhetorical apparatus that naturalizes violence, diminishes human agency, and fosters emotional empathy alongside cognitive resignation—thereby transforming historical narration into an ideological vehicle for reproducing fatalistic grief.

کلیدواژه‌ها [English]

  • : Conceptual Metaphor
  • Rhetorical Metaphor
  • ʿAṭā-Malik Jovaynī
  • Tārīkh-i Jahāngushāy
  • Elegiac Discourse
  • Fatalism
  • Semantic Channeling
CAPTCHA Image