دانشگاه قم پژوهش های دستوری و بلاغی 2783-2619 16 29 2026 03 21 A Conceptual Metaphor Analysis of “Science” and “Reason” in the Mystical Poetry of Allameh Hossan Zadeh Amoli بررسی استعاره‌های مفهومی «علم» و «عقل» در اشعار عرفانی علامه حسن زاده آملی 4132 10.22091/jls.2026.14332.1747 FA پریوش بهبهانی نژاد دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه قم، قم، ایران. 0009-0009-4062-3222 بهاءالدین اسکندری دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه قم، قم، ایران. 0000-0001-6495-8849 Journal Article 2025 10 26 In the cognitive science of language, metaphor is not merely seen as an aesthetic ornament; it functions as an instrumental cognitive device by which abstract conceptual domains are apprehended through grounding in more concrete, perceptible areas. Consequently, examining a text’s metaphors can illuminate intratextual relations and the meanings the author intends to convey. Mystical poetry often employs enigmatic language, and metaphor analysis provides a pathway to decipher underlying concepts. This study investigates the figurative representation of two concepts—Science (علم) and Reason (عقل)—in the poetry of Allama Hasan-zadeh Amoli (RA). Adopting a descriptive–analytical approach, data collection was conducted through library methods. Specifically, the entire Diwan of the eminent poet, comprising over five thousand couplets, was examined. Verses in which Science and Reason occur were selected and analyzed within the framework of Lakoff and Johnson’s theory of conceptual metaphor (2003). The results indicate that the concept of Science, expressed through metaphors such as “science is light” and “science is water,” exhibits the greatest frequency and is construed as both a guiding and vital principle. By contrast, metaphors of Reason are more closely associated with notions of “guidance,” usefulness, and perplexity, suggesting that, in the poet’s view, reason is a decisive, enabling concept that, on its own, remains insufficient without guidance. زبان‌شناسی شناختی شاخه‌ای از زبان‌شناسی است که استعارة مفهومی و طرح‌واره‌های تصویری در یکی از حوزه‌های مطالعاتی آن -یعنی معنی‌شناسی- شکل گرفته است. در استعارة مفهومی نظام مفهومی و الگوهای استعاره‌سازی حائز اهمیت هستند. این الگوها از حوزه‌هایی همچون تاریخ، اسطوره، دین، عرفان و در بیانی کلی‌تر، از فرهنگ گرفته می‌شوند. به عبارتی دیگر در زبان‌شناسی شناختی، نقش استعاره به زیبایی‌آفرینی محدود نیست؛ بلکه ابزاری شناختی در نظر گرفته می‌شود که از طریق آن، یک حوزة مفهومی انتزاعی از طریق حوزه‌های مفهومی ملموس ادراک می‌شود. به این ترتیب، از طریق بررسی استعاره‌های یک متن، می‌توان به روابط درون‌متنی و معنای موردنظر پدیدآورندة آن پی برد. آثار عرفانی در قالب شعر، زبانی رمزآلود دارند و مطالعة استعاره‌ها راهی برای رمزگشایی مفاهیم است. پژوهش حاضر، بازنمایی استعاری دو مفهوم علم و عقل را در اشعار علامه حسن‌زادۀ آملی(ره) بررسی می‌نماید. روش تحقیق، توصیفی‌تحلیلی بوده و گردآوری داده‌ها به شیوة کتابخانه‌ای انجام شده است. به این ترتیب که کل دیوان اشعار این عالم شاعر، شامل بیش از پنج هزار بیت، مطالعه گردیده است. ابیاتی که در آن‌ها مفاهیم علم و عقل به کار رفته، انتخاب و در چارچوب نظریة لیکاف و جانسون (2003) تحلیل شده است. بر طبق نتایج، مفهوم علم در قالب استعاره‌های «علم نور است» و «علم آب است» بیشترین فراوانی را داشته؛ به هدایتگر و حیاتی بودن این مفهوم تعبیر می‌شود. استعاره‌های عقل بیشتر با مفاهیم «هدایتگری»، «سودمندی» و «درماندگی» ارتباط داشته که نشان می‌دهد در نگاه شاعر، عقل مفهومی راه‌گشا؛ اما به تنهایی ناکارآمد است.

دانشگاه قم پژوهش های دستوری و بلاغی 2783-2619 16 29 2026 03 21 Methods of Imagery (Imagism) in the Poems of Fereydoun Moshiri شیوه‌های تصویرپردازی( ایماژیسم) در اشعار فریدون مشیری 4133 10.22091/jls.2026.14874.1768 FA عبداله حسن زاده میرعلی دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران. 0000-0003-1534-3586 فرزانه کوچک پور کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران. 0009-0003-1533-2358 Journal Article 2025 12 14 The literary movement of Imagism was one of the major and influential currents of early twentieth‑century Western literature, emerging in reaction to the verbosity, rhetorical expression, generalization, and excessive emotionalism of preceding literary schools. The theoretical roots of this movement can be traced to the ideas of Thomas Ernest Hulme, and it reached maturity in the works of poets such as Ezra Pound and T. S. Eliot. Imagism reduced poetry to the recording of a “pure moment” of human perception—a moment that, through concrete imagery, compressed language, and the elimination of verbal excess, is directly and immediately impressed upon the reader’s mind. By emphasizing clear, tangible, multisensory images and a relative liberation from traditional metrical patterns, Imagism paved the way for a fundamental transformation in modern Western poetry. The impact of this movement is also observable in contemporary Persian literature through the translation of modern works and the developments of New Persian Poetry, and a number of Iranian poets have been influenced by its principles, each in their own distinctive way. ایماژیسم، مکتبی ادبی است که در اوایل قرن بیستم در اندیشه توماس ارنست هیوم ( Robert Ernest Hume) شکل گرفت. این مکتب بر خلق تصاویری دقیق، شفاف و ملموس در شعر با تمرکز بر زبان موجز، حذف زواید کلامی، آزادی در انتخاب وزن، ارائه‌ تصاویر بصری زنده، تأکید داشت. مکتب ایماژیسم( تصویرگرایی) در ادبیات جهان در اشعار تی اس الیوت (Thomas Stearns Eliot) و ازرا پاوند(Ezra Pound ) توانست زمینه تحول شعر آزاد در جریان‌های رایج ادبی را به وجود آورد. در ایران برخی از شاعران معاصر همچون نیمایوشیج، سهراب سپهری، فروغ فرخزاد و فریدون مشیری متاثر از این مکتب بوده‌اند. در این مقاله، به بررسی برخی اشعار فریدون مشیری در دفتر «آهنگ باران» به شیوه توصیفی-تحلیلی پرداخته شد. یافته‌ها نشان می‌دهد مشیری با خلق تصاویری نوستالژیک، ملموس و اغلب موسیقیایی، موفق شد مفاهیم انتزاعی عاطفی و انسانی را عینیت بخشد. عمده‌ترین شیوه‌های ایماژیستی او عبارتند از: شخصی‌سازی اشیاء و پدیده‌های طبیعی، استفاده از تصاویر چندحسی و خلق صحنه‌هایی روایت‌گر که همچون پرده‌ای سینمایی بر ذهن مخاطب نقش می‌بندد. این تصویرگریِ لطیف، نه تنها زیبایی‌شناختی شعر او را تعالی می‌بخشد، بلکه مهم‌ترین عامل ایجاد پیوند عاطفی با مخاطب و ماندگاری اشعارش به شمار می‌رود. نتیجه‌ای که حاصل شد این بود که تصویرگرایی در شعر مشیری، صرفاً یک تکنیک ادبی نیست، بلکه زیرساخت اصلی جهان‌بینی شاعرانه اوست. این ایماژیسمِ «لطیف» که ریشه در نگاهی عمیقاً انسانی و عاطفی دارد، مهم‌ترین عامل ایجاد همذات‌پنداری مخاطب و تبدیل شعر مشیری به آیینه‌ای از احساسات مشترک و خاطرات جمعی است. بدین ترتیب، مشیری نه به عنوان یک پیرو تقلیدی، بلکه به عنوان یک تصویرگر مستقل و صاحب‌سبک در شعر معارف فارسی شناخته می‌شود.

دانشگاه قم پژوهش های دستوری و بلاغی 2783-2619 16 29 2026 03 21 The Mechanism of Rhetorical Excess in Khāqānī of Shirvan’s Odes with Reference to Jeanne Fahnestock’s Theory of Rhetorical Excess سازوکار افراط بلاغی در قصاید خاقانی شروانی با تکیه بر نظریة بلاغت افراط ژان فانشتاک 4439 10.22091/jls.2026.15075.1774 FA فائزه عرب یوسف آبادی دانشگاه زابل 0000-0003-2691-4508 Journal Article 2026 01 03 Khāqānī of Shirvan’s Odes are among the most complex forms of Persian poetry, characterized by semantic density, rhetorical intensity, and a gradual movement of meaning that emerges through the coherence of the whole text. In many of his major Odes—especially those dealing with suffering, loss, historical crisis, and protest—Khāqānī transcends the conventional descriptive or panegyric functions of the genre and turns the qasida into an instrument of rhetorical intervention and persuasion. This study applies Jeanne Fahnestock’s theory of rhetorical excess to examine the rhetorical action of excess in Khāqānī’s Odes. The aim is to explain how rhetorical excess contributes to the formation of Khāqānī’s stylistic individuality across three interconnected analytical levels. The research method is descriptive–analytical, based on library research and close textual analysis. The findings demonstrate that rhetorical excess operates systematically on three levels: at the micro-level of expression as localized persuasive acts; at the macro-level of the qasida as a structural organizing principle; and at the discursive level as a dominant framework of meaning production that transforms personal experience into a broader existential concern. This systematic use of excess constitutes a core element of Khāqānī’s stylistic individuality. This systematic use of excess constitutes a core element of Khāqānī’s stylistic individuality. قصاید خاقانی شروانی از پیچیده‌ترین و فشرده‌ترین نمونه‌های قصیده در شعر فارسی‌ است که به‌دلیل تراکم معنا، حرکت تدریجی کلام و پیوند تنگاتنگ اجزا، بیش از هر چیز در کلیت خود معنا می‌یابند. خاقانی در قصایدی که به رنج، فقدان، بحران تاریخی و اعتراض می‌پردازند، زبان قصیده را از کارکردهای متعارف توصیفی، مدحی و عاطفی فراتر می‌برد و آن را به ابزاری برای اثرگذاری اقناعی بدل می‌سازد. این ویژگی، قصاید او را به متونی مناسب برای تحلیل‌های بلاغی کلان و متن‌محور تبدیل می‌کند. پژوهش حاضر با تکیه بر نظریة بلاغت افراط از ژان فانشتاک، به بررسی کنش بلاغی افراط در قصاید خاقانی می‌پردازد. هدف تحقیق، تبیین نقش افراط بلاغی در شکل‌گیری فردیت سبکی خاقانی و توضیح سازوکار آن در سه سطح تحلیلی است. روش پژوهش، تحلیلی–توصیفی و مبتنی بر مطالعة کتابخانه‌ای و یادداشت برداری است. نتایج نشان می‌دهد که افراط بلاغی در شعر خاقانی در سه سطح عمل می‌کند: در سطح خرد بیان، به‌صورت کنش‌های اقناعی موضعی در جمله و بیت؛ در سطح کلان پیکرة قصیده، به‌عنوان منطق سازمان‌دهندة ساختار متن و در سطح گفتمانی، به‌مثابة چارچوب مسلط تولید معنا که تجربة فردی را به مسئله‌ای کلان و وجودی تبدیل می‌کند. این نظام‌مندی افراط، عنصر بنیادین فردیت سبکی خاقانی را شکل می‌دهد.

دانشگاه قم پژوهش های دستوری و بلاغی 2783-2619 16 29 2026 03 21 Concise Techniques in the Translation of Saadi's Love Tarji~band Based on the Principle of Minimal Effort in Language شگردهای ایجاز در ترجیع‌بند عاشقانۀ سعدی بر مبنای اصل کم‌کوشی زبانی 4440 10.22091/jls.2026.15080.1775 FA سجاد اجاقی دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران 0009-0008-2939-2120 علی محمدی گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ی علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران. 0000-0002-0897-5035 Journal Article 2026 01 03 One of Saadi's most famous works is the romantic Tarji~band, which has repeatedly attracted the attention of literary scholars and researchers in this field in recent years. The specific features of meter, rhyme, and form have paved the way for various forms of familiarity and non-normativity in this work, and in this regard, the arrangement of brevity has played a very important role. The principle of sparsity in language is a general rule that refers to the balance and relationship between meaning and the effort expended to convey it, and is observed in all areas of language; however, brevity and sparsity in the field of literature go beyond economy and also contribute to the rhetoric and increase the artistic function of the text. This study examines the various types of brevity and sparsity in Saadi's Tarji~band and attempts to shed light on some aspects of the poet's art in this field. Brevity in Saadi's poetry is not only a common process in language, but also a lever for highlighting, emphasizing, de-familiarizing, and increasing the conveyance of the message. Rhetoric books have divided brevity into two types: omission and abridgement, and we more or less follow the same pattern. Our studies, which were conducted using quantitative and qualitative methods and based on the analysis and explanation of sentences in terms of grammar and rhetoric, show that the frequency of omission brevity in this work is higher than that of abridgement, and the number and type of omitted elements of the sentence in this poem differs from other famous Persian literary works due to Saadi's specific pattern of expression. یکی از مشهورترین آثار سعدی، ترجیع‌بند عاشقانه‌ای است که در طی سال‌های اخیر بارها و بارها مورد توجه اهل ادب و پژوهشگران این حوزه قرار گرفته است. ویژگی‌های خاص وزن، قافیه و قالب، زمینه‌ساز انواع آشنایی‌زدایی و هنجارگریزی در این اثر گردیده و در این میان آرایش ایجاز نقش بسیار مهمی داشته است. اصل کم‌کوشی در زبان، یک قاعدۀ کلی است که به تعادل و ارتباط بین معنا و نیروی صرف‌شده برای انتقال آن برمی‌گردد و در کلیه عرصه‌های زبان مشاهده می‌شود؛ با این حال، ایجاز و کم‌کوشی در حوزه ادبیات فراتر از صرفه‌جویی است و به بلاغت و افزایش کارکرد هنری متن نیز کمک می‌کند. این پژوهش گونه‌های مختلف ایجاز و کم‌کوشی را در ترجیع‌بند سعدی مورد بررسی قرار می‌دهد و در تلاش است گوشه‌هایی از هنر شاعر در این زمینه را روشن کند. ایجاز در کلام سعدی نه تنها یک فرآیند معمول در زبان، که اهرمی برای برجسته‌سازی، تأکید، آشنایی‌زدایی و افزایش رسانگی پیام است. کتاب‌های بلاغی ایجاز را به دو گونه حذف و قصر تقسیم کرده‌اند و ما هم کم‌وبیش از همین الگو پیروی می‌کنیم. بررسی‌های ما که به روش کمی و کیفی و بنا بر تحلیل و تبیین جمله‌ها از نظر دستور و بلاغت، صورت گرفته، نشان می‌دهدکه بسامد ایجاز حذف در این اثر بیشتر از ایجاز قصر است و تعداد و نوع ارکان حذف‌شده جمله در این شعر با توجه به الگوی خاص بیان سعدی، با دیگر آثار ادبی مشهور فارسی تفاوت‌هایی دارد.

دانشگاه قم پژوهش های دستوری و بلاغی 2783-2619 16 29 2026 03 21 Pictorial Concretization of Ethical Concepts in Saadi’s Būstān بسط تصویری مفاهیم اخلاقی در بوستان سعدی 4441 10.22091/jls.2026.15334.1786 FA همایون جمشیدیان دانشگاه گلستان 0009-0009-5428-2801 Journal Article 2026 02 24 Didactic literature seeks to persuade and to shape the reader’s moral outlook; and to the extent that such writing is literary, it tends to render abstract notions through concrete, experiential forms. In the Būstān, Saadi develops ethical concepts by means of pictorial elaboration, articulating moral ideas through lived experience, dialogue, reflections on material objects and bodily states, and real, historical, or fictional events—whether actualized or potentially realizable. In this article, “imagery” denotes the concretization of concepts and their extension through narrative exemplification. The study examines how Saadi mobilizes linguistic, hermeneutic, and narrative resources to particularize ethical concepts so that readers may appropriate them in light of their own circumstances. The principal research question is: How do abstract ethical concepts in the Būstān take on concrete manifestation? Methodologically, the study adopts a descriptive-analytical approach combined with close reading and hermeneutic interpretation. The findings suggest that Saadi’s narrative art and semantic precision produce scenes in which individuals from diverse social strata confront situations of moral action or moral omission, presented through direct speech, dialogic exchange, or the judgments of an omniscient narrator. The text foregrounds both the internal relations of discourse and the interconnection of multiple dimensions of ethical experience. Readers are invited to moral reflection through identification with characters, the recollection of analogous personal experiences, and attention to the ethical consequences of actions—processes that may culminate in persuasion. Saadi further exploits the semantic and phonetic charge of lexical choices to enhance the perceptibility of moral concepts. Across the narratives, a tacit dialogue is sustained between author and reader. متون ادبیات تعلیمی در پی اقناع و تأثیرگذاری بر مخاطب است و به نسبت ادبیت متن مفاهیم انتزاعی در وجه انضمامی ارائه میشود. سعدی در بوستان از طریق بسط تصویر، مفاهیم اخلاقی را از خلال تجربههای زیسته، گفتگوها، تأمل در وجوه اشیا یا حالات بدن، رویدادهای واقعی، تاریخی یا مخیلی که واقع شده یا امکان وقوع دارند، توضیح میدهد و تبیین میکند. مقصود از تصویر در این مقاله صورت عینی بخشیدن به مفاهیم و بسط آن از طریق روایت است. هدف تبیین این نکته است که سعدی در بوستان چگونه از امکانات مختلف زبانی، تأویلی و داستانی برای انضمامی کردن مفاهیم اخلاقی بهره میبرد به گونهای که مخاطب آن را به اقتضای احوال خود در نظر آورد. پرسش اصلی این مقاله این است که مفاهیم انتزاعی اخلاقی در بوستان چگونه نمود انضمامی مییابند ؟ روش پژوهش توصیفی و تحلیلی همراه با تفسیر و تأویل متن است. نتایج نشان میدهد سعدی با توان داستانگویی خود و دقت در معنا، دلالتها و بار معنایی واژگان، روایتهایی ارائه کرده است که احوال آدمیان از طبقات گوناگون اجتماعی در موقعیتهای انجام دادن یا ندادن امور اخلاقی را از زبان خود آنها یا از میان گفتگو با دیگران یا داوری دانای کل نمودار میکند و به روابط بین اجزای کلام و ارتباط بین جنبههای مختلف تجربة اخلاقی توجه دارد. خوانندگان نیز با همذات پنداری با شخصیتها یا تداعی وقایع در زندگی خود و نگریستن به پیامدهای اخلاقی کنشها به تأمل میپردازند و احیاناً به اقناع میرسند. سعدی از بار معنایی و صوتی واژگان نیز برای عینی کردن مفاهیم بهره برده است. در همة داستانها دیالوگی پنهان میان نویسنده و مخاطب برقرار میشود.

دانشگاه قم پژوهش های دستوری و بلاغی 2783-2619 16 29 2026 03 21 Technique as Discovery in William Wordsworth's "It is a Beauteous Evening" and Ahamad Shamloo's "Lohe Goor" بررسی تأثیر صناعات بلاغی به عنوان ابزار کشف و خلق معنی در دو شعر «چه غروب دل‌انگیزی» سرودة ویلیام وردزورث و «لوح گور» احمد شاملو 4462 10.22091/jls.2026.15010.1771 FA امیرحسین صادقی عضو هیات علمی دانشگاه قم 0000-0003-1124-736X Journal Article 2025 12 28 Abstract<br /><br />The dichotomy of form and meaning has long been a matter of argument among scholars. Before the twentieth century it was believed that form is decorative. In the early decades of the twentieth century, with the rise of Russian Formalism and the American New Criticism, form moved to the centre of the field of literary criticism. For the formalists form and technique was the essence of art. Russian formalists believed that only form deserved to be investigated; meaning for them was not significant. To the American New Critics, however, form helped to discover meaning. Without form, they suggested, meaning could not be flourished and developed. The present article is going to explore the importance of form and technique using the New Critical strategy of close reading of two poems : one by by William Wordsworth’s poem “It is a Beauteous Evening” and the other "Lohe Goor" (epitaph). Based on Mark Schorer’s article “Technique as Discovery” the form of the poem is analyzed. It is suggested that in these poems meaning is both dependent on form and created by it. Any other form than the one developed by the author could lead to a completely different meaning. The poems are organically held together by pivotal figures which are extended all through the poems controlling and developing the major themes of the poems. چکیده<br /><br />با آغاز قرن بیستم و تحت تأثیر تخصصی شدن علوم در دانشگاه‌ها از یک سو و هجوم اندیشه‌های متزلزل‌کنندة بنیان‌های فکری و هویتی دورة مدرن در مغرب زمین از سوی دیگر، اندیشمندان حوزة ادبیات را واداشت تا مرز دنیای ادبیات را از دنیای بیرون متمایز کنند و آن را دنیایی مستقل بدانند و یا در حکم موجودی قائم به ذات تلقی کنند. از همین رو مطالعات ادبیات و نقد ادبی بر بررسی خود متن ادبی مستقل از دنیای بیرون متمرکز شدند. این شکل مطالعة ادبیات فرمالیسم شناخته می‌شود. فرم را می‌توان تمامی صناعات یا فنون ادبی دانست که شاعر در اثر خود به کار می‌گیرد تا معنا را منتقل کند و بیشترین تأثیر را بر مخاطب بگذارد. نوشتة پیش‌رو با بهره‌گیری از شیوة توصیفی تحلیلی و با تکیه بر دو مقالة کلیدی فرمالیسم، «هنر به مثابة صناعت» (1917) نوشتة ویکتور شکلوفسکی و «صناعت، ابزار کشف» (1948) نوشتة مارک شورر تلاش می-کند اهمیت فرم و صناعت را در کشف و فراتر از آن در خلق معنی مورد بررسی قرار دهد. دو اثر یکی از شعر انگلیسی و دیگری از شعر فارسی انتخاب شده‌اند. شعر «غروب ساحل کالای» یا «غروبی بس دل‌انگیز» نوشتة ویلیام وردزورث شاعر رمانتیک انگلیسی است. دلیل انتخاب این شعر این است که شاعران رمانتیک بر خلاف منتقدان فرمالیست شعر را نه «ابژه‌ای قائم به ذات، بلکه بیان احساسات شخصی شاعر می‌دانند. از این جهت اعمال نطر فرمالیست‌ها بر یک شعر رمانتیک ظرفیت‌ها و نقاط احتمالی قوت و ضعف آن‌ها را روشن خواهد کرد. شعر «لوح گور» از احمد شاملو هم به عنوان نمونه‌ای از شعر فارسی اهمیت فرم در ایجاد و کشف معنی در شعر را نشان می‌دهد. بررسی فرم در دو شعر حاضر نشان داد که صناعات موجود در شعر فراتر از کمک به کشف معنا در شعر، عامل اصلی خلق معنا در این اشعار هستند. این صناعات همچون نور نافذ و یا الماسی درخشان راه نویسنده و خواننده را به سوی معنای شعر می-گشایند. هر چند صناعت بر مسیر، نور می‌تاباند اما تعیین کنندة انتهای مسیر نیستند بلکه با ایجاد تنش در کلام شعر به باز بودن همیشگی مسیر معنای شعر کمک می‌کنند.

دانشگاه قم پژوهش های دستوری و بلاغی 2783-2619 16 29 2026 03 21 Speech acts of female animal characters in the tales of Kalila and Demna and Marzban Nameh based on John Searle's theory کنش‌های گفتاری گفته‌های شخصیت‌های حیوانی مؤنث در حکایت‌های کلیله و دمنه و مرزبان نامه بر اساس نظریه جان سرل 4466 10.22091/jls.2026.15329.1784 FA نسرین فقیه ملک مرزبان دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران. 0000-0002-9942-8685 مهسا شیرانی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات دانشگاه الزهرا، تهران، ایران. 0000-0003-2127-6498 Journal Article 2026 02 24 Abstract:<br /><br />Speaking animal characters have been used in numerous Persian works, including Kalileh and Demneh and Marzban Nameh, as a means of conveying concepts, ways of thinking, and expressing human emotions. In these tales, female and male animal characters have purposeful conversations with each other, and in the sentences, they communicate multi-layered concepts to both the fictional character and the audience. In this article, sentences spoken by female animals from all the tales in these two books were collected and examined based on John Searle's speech acts. In this analysis, the social role of the female character and the subject of her speech are important, and the allegorical nature of these tales shows that through the layers of drama, it represents a specific social and political attitude and sees women as such in the mentality of society. From the analysis of these conversations, it was concluded that the speech of female animal characters differs in certain points. Female animals are lions, ducks, monkeys, crows, partridges, and mice. The social class of these allegorical animals causes differences in their use of language. Analysis of the samples shows that this difference exists both in the type of sentences (declarative, imperative, and prohibitive) and in the type of linguistic act. Declarative act has the highest frequency among the acts, followed by persuasive act. Ordinary women use persuasive act more, and powerful women use declarative act more. چکیده:<br /><br />شخصیت‌‌های حیوانی سخنگو در آثار متعدد فارسی از جمله کلیله و دمنه و مرزبان نامه به عنوان ابزاری برای انتقال مفاهیم، شیوه تفکر و ابراز احساسات انسانی به کار برده شده‌است. در این حکایات، شخصیت‌های مؤنث و مذکر حیوانی با یکدیگر گفت‌و‌گوهایی هدفمند دارند و در ضمن جملات، مفاهیم چند لایه را هم به شخصیت داستانی و هم به مخاطب ابلاغ می‌کنند. در این مقاله جملات گفته‌های حیوانات مؤنث از تمام حکایات این دو کتاب گردآوری شد و بر اساس کنش‌های گفتاری جان سرل بررسی گردید.در این تحلیل نقش اجتماعی شخصیت مونث و موضوع سخن او اهمیت دارد و نوع تمثیلی این حکایات نشان می دهد که از طریق لایه های نمایشی ، نگرش اجتماعی و سیاسی ویژه ای را بازنمود دارد و زنان را در ذهنیت جامعه چنین می بیند. از تحلیل این گفت‌و‌گوها این نتیجه به دست آمد که گفتار شخصیت‌های حیوانات ماده در نکاتی خاص با هم تفاوت دارند. حیوانات ماده شیر، بط، بوزینه، زاغ، کبک و موش هستند. طبقۀ اجتماعی این حیوانات تمثیلی باعث تفاوت در کاربرد زبان از سوی آنهاست. تحلیل نمونه‌ها نشان می‌دهد این تفاوت هم در نوع جملات (خبری، امری و نهی) و همچنین در نوع کنش زبانی وجود دارد. کنش اظهاری بیشترین بسامد را در میان کنش‌ها دارد و در رتبه دوم کنش ترغیبی است. زنان عادی از کنش ترغیبی و زنان صاحب قدرت از کنش اظهاری در کلام بهره بیشتری می‌گیرند.

دانشگاه قم پژوهش های دستوری و بلاغی 2783-2619 16 29 2026 03 21 Analysis of the linguistic and rhetorical layers of the arcane in Kheradnāme-ye Eskandari, Jami تحلیل لایه‌های زبانی و بلاغی قوسین در خردنامه اسکندری جامی 4514 10.22091/jls.2026.13710.1740 FA ثریا رازقی گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد تهران شمال، تهران، ایران 0000-0002-1833-0935 راضیه امامی گروه زبان و ادبیات فارسی،دانشکده علوم انسانی،دانشگاه ازاد اسلامی واحد تهران شمال،تهران، ایران 0009-0001-8224-4732 مریم مجیدی گروه زبان و ادبیات فارسی،دانشکده علوم انسانی،دانشگاه ازاد اسلامی واحد تهران شمال،تهران، ایران 0000-0001-6733-3051 Journal Article 2025 09 29 Persian didactic-mystical literature, particularly within the narrative tradition of Jami, has consistently utilized language as a sophisticated medium for articulating abstract concepts such as the Unity of Being and spiritual wayfaring. Among Jami’s works, Kheradnāme-ye Eskandari stands as a preeminent example of mapping the mystical system of the descending and ascending arcs through embedded didactic anecdotes. Employing layered stylistics as a theoretical framework to examine the dialectical relationship between linguistic structures and mystical ideology, this study investigates how the worldview of the Unity of Being is reproduced across four linguistic strata: lexical, syntactic, rhetorical, and pragmatic. Using a mixed-methods approach, the research analyzes selected verses through qualitative interpretation and quantitative frequency analysis. Findings reveal that at the lexical level, 44% of marked vocabulary pertains to the descending arc (veils of multiplicity), while 36% relates to the ascending arc. Syntactically, imperative and prohibitive verbs constitute 31% of structures, with directional prepositions “az” (from) and “be” (to) accounting for 26%. Rhetorically, metaphor (32%) and simile (24%) function as primary tools for the naturalization of metaphysical concepts. At the pragmatic level, directive speech acts dominate (42%), while the deliberate violation of Gricean maxims of quality and manner generates significant epistemic shock. The study concludes that Jami effectively instills the ideology of the Unity of Being—centered on the archetype of the Perfect Human (al-insān al-kāmil)—by integrating these linguistic layers into a network of binary oppositions and syntactic imperatives, thereby transforming language into a potent instrument for enacting a mystical worldview. ادبیات تعلیمی عرفانی فارسی، به ویژه در سنت حکایت‌پردازی جامی، همواره از زبان به عنوان ابزاری برای انتقال مفاهیم انتزاعی وحدت وجود و سیر و سلوک استفاده کرده است. در این میان، «خردنامه اسکندری» نمونه‌ای برجسته از بازنمایی نظام عرفانی قوس نزول و صعود در قالب حکایت‌های تعلیمی به شمار می‌رود. پژوهش حاضر با اتکا به نظریه سبک‌شناسی لایه‌ای که بر رابطه دیالکتیکی میان ساختارهای زبانی و ایدئولوژی تأکید دارد، در پی پاسخ به این پرسش است که چگونه جهان‌بینی وحدت وجود در چهار سطح واژگانی، نحوی، بلاغی و منظورشناختی این اثر بازتولید می‌شود. روش پژوهش، تحلیل کیفی‑کمی ابیات حکایت‌های منتخب با تکیه بر جداول فراوانی و درصدگیری است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در سطح واژگان، 44٪ از واژگان نشان‌دار به قوس نزول (حجاب‌های کثرت) و 36٪ به قوس صعود (سلوک و وحدت) اختصاص دارد. در سطح نحو، افعال امری و نهی با 31٪ و حروف اضافه جهت‌دار «از» و «به» با 26٪ بیشترین بسامد را دارند. در سطح بلاغی، استعاره (32٪) و تشبیه (24٪) ابزارهای اصلی طبیعی‌سازی مفاهیم انتزاعی هستند. در سطح منظورشناختی، کنش ترغیبی با 42٪ سلطه دارد و نقض هدفمند اصول گرایی (کیفیت و شیوه) شوک معرفتی ایجاد می‌کند. نتیجه آنکه جامی با هماهنگی کامل میان سطوح چهارگانه زبانی و با تکیه بر انسان کامل به عنوان نقطه مرکزی، ایدئولوژی وحدت وجود را نه به صورت گزاره‌ای مستقیم، بلکه از طریق شبکه‌ای از دوگانه ‌های قطبی و فرمان‌های نحوی به مخاطب القا می‌کند و زبان را به ابزاری برای اجرای جهان‌بینی عرفانی تبدیل می‌سازد.

دانشگاه قم پژوهش های دستوری و بلاغی 2783-2619 16 29 2026 03 21 Formulation of the Concept of Death in the Poetry of Khayyam and Molvi صورت بندی مفهوم مرگ در شعر خیام و مولوی 4515 10.22091/jls.2026.15950.1801 FA ثوراله نوروزی داودخانی استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور ، تهران، ایران 0000-0002-3113-2492 Journal Article 2026 05 12 Death is a phenomenon whose shadow of mystery and ambiguity has spread throughout human culture. The unknown and mysterious nature of its nature throughout the history of human thought has led to the emergence of sometimes contradictory thoughts and reflections about death in various intellectual fields, including in Persian poetry and literature. Each of the poets, relying on their intellectual and epistemological bases, has looked at this phenomenon from a different perspective and presented their mental concepts to human society in the form of diverse images and interpretations. For this reason, in this research, the author decided to examine and analyze the images and interpretations of death in the poetry of Khayyam and Rumi in a systematic scientific process, relying on the descriptive-analytical method, and to show how Khayyam and Rumi were able to portray their mental sphere in the field of death and death thinking, and to make the most mysterious phenomenon and issue of existence tangible for society to recognize. In this analytical study and comparison, the author came to the conclusion that death in Khayyam's poetry is depicted as a mysterious phenomenon and sometimes as a natural event, in which the passage of time and the rotation of the wheel play a major role in its emergence. However, in Rumi's poetic images, death is shown in a multidimensional way, so that in his mythological view, death is a mysterious and unknowable phenomenon, in his legal perspective, it is the decomposition of the material elements of the body, and in his religious-mystical perspective, death is the gateway to higher levels of life. مرگ پدیده ای است که سایه پر رمز و راز و ابهام آلود آن بر سراسر فرهنگ انسانی گسترده شده، ناشناختگی و رازناکی ماهیت آن در طول تاریخ اندیشه بشر موجب پیدایش افکار و تأمّلات بعضاً متناقض در خصوص مرگ در عرصه های مختلف فکری از جمله در شعر و ادب فارسی گردیده است و هر کدام از شاعران با تکیه بر پایگاه های فکری و معرفتی خود ، از لون دیگر به این پدیده نگریسته ،مفاهیم ذهنی خود را در قالب تصاویر و تعابیر متنوع به جامعه بشری ارائه داده اند و به همین دلیل در این پژوهش نگارنده برآن شد تا در یک فرآیند نظام یافته علمی و با تکیه بر روش توصیفی – تحلیلی، تصاویر و تعابیر مرگ را در شعر خیام و مولوی مورد بررسی و تحلیل قرار دهد و نشان دهد که خیام و مولوی چگونه توانسته اند با بهره گیری از عناصر و سازوکارهای القای معانی ، سپهر ذهنی خود را در حوزه مرگ و مرگ اندیشی به تصویر کشیده، رازناک ترین پدیده و مساله هستی را به صورت ملموس در معرض شناخت جامعه قرار دهند؟ نگارنده در این بررسی و مقایسه تحلیلی، به این نتیجه رسید که مرگ در شعر خیام، به صورت پدیده ای رازناک و بعضا به صورت امری طبیعی به تصویر کشیده شده که سیر زمان و گردش چرخ دوار در پیدایش آن نقش عمده دارند اما در تصاویر شعری مولوی ،مرگ به صورت چندبعدی نشان داده شده ،به طوری که در نگاه اسطوره ای او مرگ پدیده رازآلود و ناشناختنی و در منظر حکمی وی تجزیه ظاهر عناصر مادی بدن و در نگرش دینی - عرفانی او مرگ دروازه ورود به مراتب عالی تر حیات است

دانشگاه قم پژوهش های دستوری و بلاغی 2783-2619 16 29 2026 03 21 Digital Rhetoric and Cyberethics in Contemporary Iran: The Application of Artificial Intelligence in the Critical Analysis and Representation of Literary and Cultural Texts بلاغت دیجیتال و اخلاق سایبری در ایران معاصر: کاربست هوش مصنوعی در تحلیل انتقادی و بازنمایی متون ادبی و فرهنگی 4535 10.22091/jls.2026.15332.1785 FA آزاده مهرپویان استادیار، دانشکده علوم انسانی، گروه آموزشی ادبیات انگلیسی، دانشگاه ولایت، ایرانشهر، ایران. 0000-0001-9036-8762 Journal Article 2026 02 14 This study delineates the framework of digital rhetoric and cyberethics within the contemporary Iranian literary context, focusing on interpretative and ethical challenges. The central problem of this research is the critical reading and genealogy of analytical rifts in applying artificial intelligence models to encode, represent, and evaluate the rhetorical devices of literary texts. Due to the metaphorical nature of the Persian language, Western computational tools encounter significant ethical and interpretative calibration challenges when confronting second-order tropes such as Iham (amphiboly/polysemy), resulting in contextual blindness and the materialistic reductionism of sacred meanings. This research aims to extract computational validation patterns in text-based literary analysis and propose a localized matrix for evaluating digital rhetoric. The methodology employed is digital qualitative content analysis utilizing a text-based, computational approach. This is executed through the calibration of the GPT-4 large language model and NVivo software to extract core and secondary codes from Ghazal 1 of Hafez's Divan, the visual poetry of Tahereh Saffarzadeh, and Sadeq Chubak's novel Tangsir. The rationale for utilizing this method lies in its capacity to synthesize the mathematical architecture of algorithms with the semantic nuances of literary criticism. The findings indicate that without reconfiguration based on traditional Iranian rhetoric, computational algorithms suffer a 32% interpretative error rate in decoding Iham and encounter a methodological impasse in analyzing visual poetry. Nevertheless, inter-rater reliability calculations between human evaluators and the machine demonstrate that by implementing localized prompts and cyberethical frameworks, Cohen's kappa coefficient (κ) scales up to 0.84, indicating an excellent level of agreement. These insights substantiate the imperative transition toward human-in-the-loop digital humanities and pave the way for targeted policymaking to mitigate algorithmic biases. پژوهش حاضر به تبیین چارچوب بلاغت دیجیتال و اخلاق سایبری در بافت ادبی ایران معاصر با تمرکز بر چالش‌های تفسیری و اخلاقی می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق، خوانش انتقادی و تبارشناسی گسست‌های تحلیلی در کاربست مدل‌های هوش مصنوعی جهت کدگذاری، بازنمایی و ارزیابی شگردهای بلاغی متون ادبی است؛ مسئله‌ای که به دلیل ماهیت استعاری زبان فارسی، ابزارهای محاسباتیِ غربی را در مواجهه با آرایه‌های مرتبه دوم نظیر ایهام با چالش کالیبراسیون اخلاقی و تفسیری مواجه می‌سازد و منجر به کوری بافتی و تقلیل‌گرایی مادی معانی قدسی می‌شود. هدف این پژوهش، استخراج الگوهای اعتبارسنجی محاسباتی در تحلیل متن‌بنیاد ادبی و ارائه ماتریس بومی ارزیابی بلاغت دیجیتال است. روش مورد استفاده در این تحقیق، تحلیل محتوای کیفی دیجیتال با رویکرد محاسباتی و متن‌بنیاد است که از طریق کالیبره‌سازی مدل زبانی بزرگ جی‌پی‌تی-۴ و نرم‌افزار ان‌ویوو جهت استخراج کدهای هسته و ثانویه روی غزل شماره یک دیوان حافظ، اشعار دیداری طاهره صفارزاده و رمان تنگسیر صادق چوبک انجام می‌گیرد. دلیل به‌کارگیری این روش، توانایی ترکیب ساختار ریاضیاتی الگوریتم‌ها با ظرافت‌های معنایی نقد ادبی است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که الگوریتم‌های محاسباتی بدون بازتنظیم بر اساس بلاغت سنتی ایران، دچار خطای تأویلی ۳۲ درصدی در درک ایهام و بن‌بست روش‌شناختی در تحلیل شعر دیداری می‌شوند. با این حال، محاسبات پایایی میان ارزیاب انسانی و ماشین نشان می‌دهد که با اعمال فراموج‌های بومی و چارچوب‌های اخلاق سایبری، ضریب کاپای کوهن در تحلیل متون به 84/0 ارتقا می‌یابد که نشان‌دهنده توافقی عالی است. این یافته‌ها ضرورت گذار به علوم انسانی دیجیتال مجهز به نظارت انسان را اثبات کرده و مسیر سیاست‌گذاری هدفمند را برای مهار سوگیری‌های الگوریتمی هموار می‌سازد.

دانشگاه قم پژوهش های دستوری و بلاغی 2783-2619 16 29 2026 03 21 Grammatical Roles and Syntactic Functions of Radif in Hafez’s Ghazals نقش های دستوری و کارکرد های نحوی ردیف در غزلیات حافظ 4537 10.22091/jls.2026.15513.1792 FA آرمان رامش دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان های خارجی، دانشگاه مازندران ، بابلسر، ایران 0009-0001-2914-5866 احمد غنی پور ملکشاه استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان های خارجی ، دانشگاه مازندران ، بابلسر، ایران. 0000-0002-1864-9209 علی اکبر باقری خلیلی Professor of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Foreign Languages, University of Mazandaran, Babolsar, Iran. 0000-0002-9424-6401 Journal Article 2026 02 24 Radif is one of the most prominent musical and semantic elements of the Persian ghazal which, in addition to its phonetic function, can also play a significant role in organizing syntactic structure and directing meaning at the grammatical level. Focusing on Hafez’s ghazals, the present study examines radif from the perspective of grammatical roles and seeks to answer the question of what syntactic and grammatical functions radif assumes in Hafez’s poetry and how its repetitive presence influences sentence structure and semantic coherence within the verses. The aim of this research is to classify different types of radif based on their grammatical roles and to analyze the structural and functional differences among them in the context of the ghazal.<br /><br /><br /><br />The research adopts a library-based methodology, and the data have been collected through the examination and extraction of relevant examples from Hafez’s ghazals. The analytical approach is descriptive–analytical; that is, after identifying and categorizing radifs according to their syntactic roles, the structural features and semantic functions of each category are analyzed. The findings indicate that verbal radifs are the most frequent type in Hafez’s ghazals and, by stabilizing the actional axis of the sentence, enhance semantic dynamism and propositional orientation. Compound radifs follow in frequency and, due to their broader structural scope, play a decisive role in completing the syntactic structure of the final hemistich. Nominal, pronominal, adverbial, and adjectival radifs also appear in the ghazals, each functioning in accordance with its syntactic position as subject, predicate, adverbial element, or descriptive modifier. Overall, radif in Hafez’s ghazals is not merely a musical device but a structurally and semantically productive element that contributes significantly to syntactic coherence and the highlighting of meaning within the verse.. ردیف از برجسته‌ترین عناصر موسیقایی و معنایی در غزل فارسی است که افزون بر کارکرد آوایی، در سطح نحو و دستور نیز می‌تواند در سازمان‌دهی ساختار جمله و جهت‌دهی معنا نقش ایفا کند. پژوهش حاضر با تمرکز بر غزلیات حافظ، ردیف را از منظر نقش‌های دستوری بررسی می‌کند و در پی پاسخ به این پرسش است که ردیف در غزل‌های حافظ چه کارکردهای نحوی و دستوری بر عهده دارد و حضور تکرارشونده آن چگونه بر ساخت جمله و انسجام معنایی ابیات اثر می‌گذارد. هدف پژوهش، طبقه‌بندی انواع ردیف‌ها بر اساس نقش دستوری و تحلیل تفاوت‌های ساختاری و کارکردی آن‌ها در متن غزل است.روش تحقیق در این پژوهش کتابخانه‌ای است و داده‌ها از طریق مطالعه و استخراج نمونه‌ها از متن غزلیات حافظ گردآوری شده‌اند. شیوه تحلیل نیز توصیفی ـ تحلیلی است؛ بدین معنا که پس از شناسایی و دسته‌بندی ردیف‌ها بر اساس نقش نحوی، ویژگی‌های ساختاری و کارکرد معنایی هر دسته مورد تحلیل قرار گرفته است.یافته‌ها نشان می‌دهد ردیف‌های فعلی در غزلیات حافظ بسامد بیشتری دارند و با تثبیت محور کنشی جمله، پویایی معنایی و جهت‌گیری گزاره‌ای ابیات را تقویت می‌کنند. پس از آن، ردیف‌های مرکب به دلیل گستره ساختاری وسیع‌تر، نقشی تعیین‌کننده در تکمیل ساختار نحوی مصراع پایانی دارند. همچنین ردیف‌های اسمی، ضمیری، قیدی و صفتی نیز در غزل‌ها دیده می‌شوند که هر یک متناسب با جایگاه نحوی خود در نقش‌هایی چون نهاد، گزاره، قید یا عنصر توصیفی ظاهر می‌شوند. در مجموع، ردیف در غزلیات حافظ صرفاً عنصری موسیقایی نیست، بلکه سازه‌ای ساختارمند و معناپرداز است که به انسجام نحوی و برجسته‌سازی معنا در بیت یاری می‌رساند.

دانشگاه قم پژوهش های دستوری و بلاغی 2783-2619 16 29 2026 03 21 Word-Formation and Combinatory Capacity of the Morpheme ‘Ham’ in Persian Lexical Categories ظرفیت ترکیبی و واژه‌سازی «هم» در ساخت مقوله‌های واژگانی زبان فارسی 4560 10.22091/jls.2026.16056.1804 FA زهرا روغنی دانشجوی زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران. 0009-0007-2750-4857 عباسعلی وفایی استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران. ایران. 0000-0002-3983-9028 Journal Article 2026 05 20 Persian has a high capacity for word formation, and the two main processes of compounding and derivation provide the lexical resources needed in the language. Among these, some linguistic elements, despite belonging to the class of closed words, display a high degree of productivity and can play an active role in forming various words and combinations. The word “ham” is one such element that has not been assigned a fixed grammatical status in Persian grammars and has been described at different times as a conjunction, an adverb, or a prefix. This diversity in definition and function makes a more precise investigation of it in the field of word formation necessary. This study adopts a descriptive–analytical approach and examines the combinatory capacity of ham in the formation of nouns, adjectives, adverbs, and verbs through the analysis of data extracted from literary texts as well as major Persian dictionaries (Dehkhoda, Mo'in, and Sokhan). The data were collected and categorized in order to identify patterns of combination and to determine the role of this element in the formation of new lexical items. The findings show that ham has the highest degree of combinability with nouns and adjectives, where it plays a prominent role in word formation, while its combination with verbs and adverbs is more limited and fewer examples of such constructions are attested. The analysis also indicates that in most cases ham does not change the grammatical category of the base; however, in certain structures it leads to the conversion of nouns into adjectives, thereby creating new semantic functions. By clarifying the grammatical status of ham, this study presents its productive patterns and suggests that the results can be useful for research on word formation, Persian language teaching, and lexicography. زبان فارسی از ظرفیت بالایی در واژه‌سازی برخوردار است و دو فرایند اصلی ترکیب و اشتقاق، نیازهای واژگانی این زبان را تأمین می‌کنند. در این میان، برخی عناصر زبانی با وجود قرار گرفتن در زمرۀ واژگان بسته، از زایایی بالایی برخوردارند و می‌توانند در ساخت واژه‌ها و ترکیب‌های گوناگون نقش فعالی داشته باشند. واژۀ «هم» یکی از این عناصر است که در دستورهای فارسی جایگاه مشخصی نیافته و گاه حرف ربط، گاه قید و گاه پیشوند خوانده شده است. این تنوع در تعریف و کارکرد، بررسی دقیق‌تر آن را در حوزه واژه‌سازی ضروری می‌سازد. این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و با بررسی داده‌های استخراج‌شده از متون ادبی و نیز فرهنگ‌های معتبر فارسی (دهخدا، معین، سخن) به ظرفیت ترکیبی «هم» در ساخت اسم، صفت، قید و فعل می‌پردازد و الگوهای ساختاری آن را تحلیل می‌کند. داده‌های پژوهش با هدف شناسایی شیوه‌های ترکیب و نقش این عنصر در شکل‌گیری واژه‌های جدید گردآوری و دسته‌بندی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که «هم» بیشترین ترکیب‌پذیری را با اسم و صفت دارد و در این دو حوزه نقش برجسته‌ای در واژه‌سازی ایفا می‌کند، در حالی که ترکیب آن با فعل و قید محدودتر است و نمونه‌های کمتری از این نوع ساخت‌ها دیده می‌شود. همچنین بررسی‌ها نشان می‌دهد که «هم» در بیشتر موارد مقولۀ دستوری پایه را تغییر نمی‌دهد، اما در برخی ساخت‌ها موجب تبدیل اسم به صفت می‌شود و بدین ترتیب کارکرد معنایی تازه‌ای به واژه می‌بخشد. این پژوهش ضمن روشن‌تر کردن جایگاه دستوری «هم»، الگوهای زایای آن را معرفی می‌کند و نتایج آن می‌تواند در مطالعات واژه‌سازی، آموزش زبان فارسی و نیز در فرایند فرهنگ‌نویسی مورد استفاده قرار گیرد.