دانشگاه قم پژوهش های دستوری و بلاغی 2783-2619 16 29 2026 03 21 Word-Formation and Combinatory Capacity of the Morpheme ‘Ham’ in Persian Lexical Categories ظرفیت ترکیبی و واژه‌سازی «هم» در ساخت مقوله‌های واژگانی زبان فارسی 4560 10.22091/jls.2026.16056.1804 FA زهرا روغنی دانشجوی زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران. 0009-0007-2750-4857 عباسعلی وفایی استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران. ایران. 0000-0002-3983-9028 Journal Article 2026 05 20 Persian has a high capacity for word formation, and the two main processes of compounding and derivation provide the lexical resources needed in the language. Among these, some linguistic elements, despite belonging to the class of closed words, display a high degree of productivity and can play an active role in forming various words and combinations. The word “ham” is one such element that has not been assigned a fixed grammatical status in Persian grammars and has been described at different times as a conjunction, an adverb, or a prefix. This diversity in definition and function makes a more precise investigation of it in the field of word formation necessary. This study adopts a descriptive–analytical approach and examines the combinatory capacity of ham in the formation of nouns, adjectives, adverbs, and verbs through the analysis of data extracted from literary texts as well as major Persian dictionaries (Dehkhoda, Mo'in, and Sokhan). The data were collected and categorized in order to identify patterns of combination and to determine the role of this element in the formation of new lexical items. The findings show that ham has the highest degree of combinability with nouns and adjectives, where it plays a prominent role in word formation, while its combination with verbs and adverbs is more limited and fewer examples of such constructions are attested. The analysis also indicates that in most cases ham does not change the grammatical category of the base; however, in certain structures it leads to the conversion of nouns into adjectives, thereby creating new semantic functions. By clarifying the grammatical status of ham, this study presents its productive patterns and suggests that the results can be useful for research on word formation, Persian language teaching, and lexicography. زبان فارسی از ظرفیت بالایی در واژه‌سازی برخوردار است و دو فرایند اصلی ترکیب و اشتقاق، نیازهای واژگانی این زبان را تأمین می‌کنند. در این میان، برخی عناصر زبانی با وجود قرار گرفتن در زمرۀ واژگان بسته، از زایایی بالایی برخوردارند و می‌توانند در ساخت واژه‌ها و ترکیب‌های گوناگون نقش فعالی داشته باشند. واژۀ «هم» یکی از این عناصر است که در دستورهای فارسی جایگاه مشخصی نیافته و گاه حرف ربط، گاه قید و گاه پیشوند خوانده شده است. این تنوع در تعریف و کارکرد، بررسی دقیق‌تر آن را در حوزه واژه‌سازی ضروری می‌سازد. این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و با بررسی داده‌های استخراج‌شده از متون ادبی و نیز فرهنگ‌های معتبر فارسی (دهخدا، معین، سخن) به ظرفیت ترکیبی «هم» در ساخت اسم، صفت، قید و فعل می‌پردازد و الگوهای ساختاری آن را تحلیل می‌کند. داده‌های پژوهش با هدف شناسایی شیوه‌های ترکیب و نقش این عنصر در شکل‌گیری واژه‌های جدید گردآوری و دسته‌بندی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که «هم» بیشترین ترکیب‌پذیری را با اسم و صفت دارد و در این دو حوزه نقش برجسته‌ای در واژه‌سازی ایفا می‌کند، در حالی که ترکیب آن با فعل و قید محدودتر است و نمونه‌های کمتری از این نوع ساخت‌ها دیده می‌شود. همچنین بررسی‌ها نشان می‌دهد که «هم» در بیشتر موارد مقولۀ دستوری پایه را تغییر نمی‌دهد، اما در برخی ساخت‌ها موجب تبدیل اسم به صفت می‌شود و بدین ترتیب کارکرد معنایی تازه‌ای به واژه می‌بخشد. این پژوهش ضمن روشن‌تر کردن جایگاه دستوری «هم»، الگوهای زایای آن را معرفی می‌کند و نتایج آن می‌تواند در مطالعات واژه‌سازی، آموزش زبان فارسی و نیز در فرایند فرهنگ‌نویسی مورد استفاده قرار گیرد.